هشام بن حكم گويد: قسمتی از سخن امام صادق عليه‏ السلام به زنديقی كه خدمتش رسيد اين بود: اينكه گوئی خدا دوتاست بيرون از اين نيست كه يا هر دو قديم و قويند و يا هر دو ضعيف يا يكی قوی و ديگری ضعيف: اگر هر دو قويند پس چرا يكی از آنها ديگری را دفع نكند تا در اداره جهان هستی تنها باشد (زيرا خدا بايد فوق همه قدرتها باشد و اگر قدرتی در برابرش يافت شود نشانه عجز و ناتوانی است) و اگر يكی را قوی و ديگری را ضعيف پنداری گفتار ما ثابت شود كه خدای يكی است بعلت ناتوانی و ضعفی كه در ديگری آشكار است (و اگر هر دو ضعيف باشند پيداست كه هيچيك خدا نخواهد بود) (اين بيان امام(ع) ساده و روشن و مطابق فهم عامه مردم است، اكنون همين مطلب را با استدلالی دقيقتر كه مناسب فهم خواص و نكته سنجانست بيان می ‏فرمايد از ملاصدرا) اگر بگوئی خدا دو تاست بيرون از اين نيست كه يا هر دو در تمام جهات برابرند يا از تمام جهات مختلف و متمايزند، چون ما امر خلقت را منظم می ‏بينم و فلك را در گردش و تدبير جهانرا يكسان و شب و روز و خورشيد و ماه را مرتب: درستی كار و تدبير و هماهنگی آن دلالت كند كه ناظم يكی است بعلاوه اگر ادعای دو خدا كنی بر تو لازمست ميانه‏ ای بين آنها قائل شوی تا دوئيت آنها درست شود بنابراين آن ميانه خدای سومی قديمی است بين آن دو پس سه خدا گردنگير شود و اگر سه خدا ادعا كنی بر تو لازم شود آنچه در دو خدا گفتم كه بين آنها ميانه باشد بنابراين خدايان پنج می ‏شوند و همچنين در شماره بالا می ‏رود و زيادی خدا بی ‏نهايت می ‏شود، هشام گويد از جمله سؤال زنديق اين بود كه گفت. دليل بر وجود خدا چيست؟ امام عليه‏ السلام فرمود: وجود ساخته‏ ها دلالت دارد بر اينكه سازنده‏ای آنها را ساخته، مگر نمی ‏دانی كه چون ساختمان افراشته و استواری بينی يقين كنی كه بنائی داشته اگر چه تو آن بنا را نديده و مشاهده نكرده باشی ، زنديق گفت خدا چيست؟ فرمود: خدا چيزی است بر خلاف همه چيز به عبارت ديگر ثابت كردن معنائی است و اينكه او چيزی است به حقيقت (((چيز بودن))) جز اين كه جسم و شرك نيست، ديده نشود، لمس نگردد، به هيچ يك از حواس پنجگانه درك نشود: خيالها او را در نيابند، و گذشت زمان كاهشش ندهد و دگرگونش نسازد.
اصول کافی جلد 1 باب حادث بودن جهان واثبات پدید آورنده آن روایت 5
**********************
شرح :
مجلسی (ره) در شرح اين حديث گويد: اين حديث از غوامض و مشكلات احاديث است و هفت وجه مفصل از قول علماء در شرح آن بيان كرده است، ولی پيداست كه مشكل بودن اين حديث از نظر مستصعب بودن و يا متشابه بودن آن نيست بلكه از اين جهت است كه سخن امام عليه‏ السلام تقطيع شده و تنها قسمت‏هايی از آن با حذف ايصال ذكر شده و قرائن فهم معنی از ميان رفته است لذا تفكر در توجيه و تأويل است، دور از فهم است، و حق هم با اوست ولی برای اينكه خوانندگان به كلی بی ‏بهره نباشند خلاصه بيان مرحوم ملاصدرا(ره) را كه مجلسی هم يكی از اقوال شمرده با اندكی تصرف ذكر می ‏كنيم: او می ‏گويد: اين حديث مشتمل بر سه مطلب است: 1- اثبات وحدت خدای جهان 2- اثبات وجود او 3- اثبات اينكه او وجود بحث بسيط است و ماهيتی غير از اين ندارد اما برای مطلب اول امام عليه‏ السلام دو دليل بيان فرمود كه يكی برای عوام و ديگری برای خواص است (سپس دليل عوام را چنانكه گفتيم تشريح كرده) اما در اين خواص بيانش اين است كه اگر دو خدای قديم فرض شود يا هر دو از تمام جهات متفقند و يا از تمام جهات مختلف و يا از جهتی متفق و از جهتی مختلفند، اگر از هر دو جهت متفق باشند بطلانش واضحست زيرا تا يكی از دو چيز از ديگری امتياز نداشته باشد ولو از يك جهت دوئيت محقق نمی ‏شود بلكه آندو يك چيز است و بواسطه وضوحش در روايت ذكر نشده و اگر هر دو از تمام جهات مختلف باشند فرضش باطلست زيرا هيچ دو چيز در عالم نيست مگر اينكه يك جهت اتفاق دارند ولو جهت اتفاق تنها اشتراك در جود و شيئيت باشد كه اين را امام عليه‏ السلام نفرموده و دليل ديگری فرموده و آن اين است كه تمام جهان مانند يك انسان است كه دارای اعضاء و جوارح بسياری است و با آن كه هر يك از اعضاء خاصيت و عمل مخصوصی دارد ولی يك روح و نفس است كه مدير و فرمانروای همه آنهاست همچنين است جهان هستی كه آسمان و زمين كوه و دريإ و ماه و خورشيدش هر يك وظيفه مخصوصی دارد و عمل جدائی انحام می ‏دهد ولی در عين حال همه با هم همكاری و تشريك مسائی دارند و نفع ساكنان زمين و حيوان و گياه آن قدم بر می ‏دارند، انسان طوری آفريده شده كه مواد مخصوصی كه اندازه معينی تغذيه لازم دارد و از آن طرف زمين و گياه و حيوان روی زمين همان زينت احتياج به طلا و هردو در جهان هستی موجود است و اندازه احتياج بنابراين از ارتباط و هماهنگی اجزاء عالم و وحدت هدف و منظور پی می ‏بريم كه صانع و مدبر آنها يكی است.
و اما در صورتی كه دو خدا از جهتی متفق و از جهتی مختلف باشند لازم است يك امر وجودی در ميان باشد كه يكی از دو خدا آن را داشته باشد و ديگری نداشته باشد تا امتياز صادق آيد و اين امر نمی ‏تواند عدمی باشد زيرا اعدام تمايزی ندارد و ما به الامتياز واقع نشوند و نيز اين امر وجودی بايد قديم باشد و همراه آن دو خدا دوئيت قديم صادق آيد بنابراين خدايان سه تا شوند و چون سه شدند بين هر دو تای آنها چنانكه گفتيم يك امر وجودی فارق لازم است پس خدايان پنج می ‏شوند و باز به همين ترتيب عدد خداها بالا می ‏رود تا به بی ‏نهايت می ‏رسد و آن تسلسل باطل است و اگر بگويی بنابراين نبايد هيچ دو چيزی در خارج پيدا شود می ‏گوئيم فرق دو خدا با دو چيز خارجی اين است كه در دو چيز خارجی آن امر وجودی كه در ميان آيد و به آنها ضميمه شود مانند انضمام فصل به جنس است كه فصل جنس مبهم را تحصل می ‏دهد ولی در دو خدا چون واجب الوجود خود امر محصلی است پس ضميمه امر وجودی به آن ضميمه كردن محصل موجودی است به امر محصل موجود ديگر.
مطلب دوم: اثبات وجود خدا در اين قسمت مرحوم ملاصدرا(ره) ابتدا شرحی راجع به تقد م توحيد بر اثبات صانع و توضيح دليل انی و لمی می ‏دهد كه از شرح :متن حديث خارج است سپس حاصل بيان امام عليه‏ السلام را برهانی كرده و به شكل اول بر می ‏گرداند به اين طريق: جهان ساخته و بنا شده است و هر ساخته بنا شده‏ای اقتضای بانی و صانعی می ‏كند پس جهان صانعی دارد.
مطلب سوم: اثبات اينكه خدا وجود بحث است ماهيت خدای تعالی همان انيت اوست يعنی خدا جز همان حقيقت محض و انيت بحت ماهيتی ندارد و وجود صرفی است كه وجودی كاملتر و تمامتر از او نيست از اينرو عدم و عموم و خصوص عارضش نشود اينست معنی قول امام (عليه ‏السلام) شی ‏ء بخلاف الاشياء زيرا هر چيزی جز حقيقت وجود ماهيت خاصی هم دارد كه عدم و كليت و جزئيت عارضش شود و اشياء بسياری از او سلب شود مانند جسم كه عقل نيست انسان كه فلك نيست ماده كه صورت نيست بخلاف ذات خدايتعالی كه كل وجود و وجود كل است پس در عالم هستی جز ذات او و صفات و افعال او چيزی نيست و نيز از اين جهت امام عليه‏ السلام نقايص و تصورات و تراكيب و كثرات و تغيرات را از او نفی كرده است و هر چه جز او باشد اين نقايص و معايب را دارد چنانچه جسم مركب است و هر چه به حس درك شود در خارج يا در ذهن كثير الافراد است و هر چه در عقل يا ذهن يافت شود قابل اشتراك بين كثيرين است و آنچه در زمان يافت شود نا پايدار و معدوم شدنی است ولی ذات خدا كه مثل و نظيری ندارد نه به حس درك شود و نه زمان و دهر و ساعت بر او توارد كند.